پوکی استخوان
واحد بیماری های غیر واگیر مرکز بهداشت بافت
پوکی استخوان یا استئوپروز به کاهش توده استخوانی و ضعیف و سست شدن بافت استخوان گفته میشود این حالت سرانجام به شکستن منتهی خواهد شد.
نمای ریز استخوان مثل کندوی زنبور عسل می باشد که دارای تیغه هایی با فضاهای مشخص است. هنگامی که پوکی استخوان
رخ می دهد فضاهای این تیغه بزرگتر شده و استخوان تو خالی می شود
بدین ترتیب استخوان ها نازک و شکننده شده و با کوچکترین ضربه و یا حتی خودبخود می شکنند
از 50 سالگی به بعد، از هر سه زن یک نفر و از هر پنج مرد یک نفر در طول عمر باقیمانده خود دچار شکستگی میشوند
به طور کلی، استئوپروز (پوکی استخوان)به دو دسته تقسیم می شود. به از دست دادن بافت استخوانی به دلیل کمبود استروژن پوکی استخوان پس از یائسگی یا نوع یک میگویند.
نوع دیگری از بیماری، پوکی استخوان وابسته به سن یا نوع دو است که با افزایش سن رخ می دهد و پس از سن 70 سالگی هم در زنان و هم در مردان اتفاق میافتد. در پوکی استخوان وابسته به سن، چرخه بازسازی استخوان دچار مشکل می شود.
با افزایش سن، جذب کلسیم بسیار سخت خواهد شد. شکستگی ناشی از نوع دوم پوکی استخوان به خصوص در بخشهای استخوان ران، ستون مهره ها، بخش بالایی بازو، دنده ها و لگن خاصره اتفاق میافتد.
پوکی استخوان بیماری خاموش نیز نامیده می شود؛ چرا که در مراحل اولیه علامتی ندارد و همین امر تشخیص را با مشکل مواجه می کند. تا همین اواخر، شکستگی استخوان تنها راه تشخیص پوکی استخوان بیمار بود. اما اکنون، با استفاده ازاندازه گیریهای تراکم استخوان، توده استخوانی را پیش از شکستگی میتوان اندازه گرفت. در واقع پوکی استخوان با عوارض خود مشخص میشود که عبارتند از:
شکستگی خودبخودی با کمترین ضربه به استخوان به ویژه در نواحی کمر، لگن و مچ دست.
قوز پشت که موجب انحنای پشت می شود.
کوتاه شدن قد نسبت به دوران جوانی به میزان بیش از 2/5 سانتی متر.
عوامل قابل کنترل و پیشگیری:
1 -وزن: وزن بسیار کم (نسبت به وزن طبیعی برای سن و قد) سبب کاهش
استحکام استخوان میشود.
2 -تحرک: عدم تحرک و فعالیت، روند کاهش توده استخوانها را تسریع می کند.
3 -تغذیه: مصرف ناکافی کلسیم و ویتامین دی
به تدریج سبب کاهش تراکم استخوانها میشود
4-دخانیات: مصرف سیگار از جمله عواملی است که نقش آن در بروز پوکی
استخوان ثابت شده است.
5-استفاده طولانی از برخی داروها: نظیر کورتون، کاربامازپین و هپارین سبب کاهش تراکم استخوان ها می شوند.
عوامل غیرقابل کنترل و پیشگیری:
1 -جنسیت: شیوع پوکی استخوان در زنان بیشتر از مردان است. شکستگی ناشی از آن نیز در زنان تقریباً 4 برابر مردان میباشد. روند کاهش تراکم استخوان در مردان از سرعت کمتری برخوردار است؛ البته پس از سنین 70-65 سالگی این
روند در زنان و مردان برابر می شود
2 -سن: با افزایش سن، احتمال بروز پوکی استخوان بیشتر می شود.
3 -یائسگی: در هنگام یائسگی تولید هورمون استروژن از تخمدان ها متوقف می شود. بدین ترتیب پس از یائسگی،سرعت کاهش توده استخوانی بالامی رود. زنانی که قبل از سن 45 سالگی یائسه میشوند یا کسانی که تخمدان هایشان با جراحی برداشته می شود بیشتر در معرض پوکی استخوان هستند.
4 -سابقه خانوادگی: وراثت بر تراکم توده استخوانی و سرعت کاهش آن اثر دارد.
5 -نوع استخوانبندی: استخوان بندی ظریف و کوچک، داشتن قد کوتاه و یا لاغربودن فرد را مستعد پوکی استخوان می سازد.
6 -نژاد: برخی از نژادها مانند ساکنین اروپای شمالی یا آسیای جنوب شرقی بیشتر در معرض پوکی استخوان هستند.
7 -ابتلا به برخی از بیماریها: بیماریهایی نظیر غده تیروئید (پرکاری تیروئید)، بیماری غده پاراتیروئید (پرکاری و یا کم
کاری)، بیماری غدد جنسی (کم کاری) و بیماری غدد فوق کلیوی (کم کاری یا پرکاری) میتوانند فرد را در معرض ابتلا به پوکی استخوان قرار دهند.
پوکی استخوان در زنان:
این یک واقعیت است که زنان بیش تر از مردان در معرض ابتلا به پوکی استخوان قرار دارند.
کاهش تراکم استخوان در خانم ها زودتر و با سرعت بیشتری آغاز شده و در نتیجه استئوپروز سریعتر رخ می دهد. عوامل
مختلف در ابتلا به این بیماری نقش دارند که از جمله موارد مهم آن می توان به عوامل باروری اشاره نمود
- سن شروع قاعدگی
سن شروع قاعدگی با تراکم استخوان ارتباط دارد؛ بطوری که اگر قاعدگی در سنین بالاتری اتفاق بیافتد به نسبت تراکم
استخوانی کاهش می یابد. هرچه سن قاعدگی پایینتر باشد، بدن برای مدت طولانی تری در معرض استروژن که یک فاکتور
محافظتی در برابر استئوپروز است، خواهد بود و بدین ترتیب تراکم استخوان افزایش می یابد.
- بارداری
در صورتی که تعداد بارداری بیش از دو باشد و
فرد در دوران بارداری از تغذیه خوبی برخوردار نباشد میزان کلسیم مورد نیاز برای جنین تامین نمیشود و در این شرایط
جنین از کلسیم استخوانهای مادری برداشت کرده و لذا میزان تراکم استخوانی مادر کاهش می یابد بدین ترتیب با افزایش تعداد بارداری، تراکم استخوانی به شدت کاهش می یابد. لذا تغذیه مناسب با میزان کافی کلسیم و ویتامبن دی در زمان باردار از اهمیت ویژه ای برخوردار است
- شیردهی
قابل ذکر است که در دوران شیردهی میزان تراکم استخوانی مادر کاهش می یابد که البته پس از اتمام این دوران، تراکم
استخوانی به وضعیت قبل باز میگردد. در این دوران نیز در صورتی که کلسیم کافی در رژیم غذایی مادر وجود نداشته باشد
برداشت کلسیم از استخوانهای مادر رخ میدهد.
- استفاده از قرص های پیشگیری:
مصرف قرص های پیشگیری از بارداری میتواند اثر محافظتی برای استخوان ها داشته باشد و بدین ترتیب
خطر ابتلابه استئوپروز را کاهش می دهد. به نظر میرسد هورمون استروژن موجود در این قرص ها که همانطور که قبلا اشاره
شد اثر محافظتی بر کاهش تراکم استخوان دارد.
-یائسگی:
هرچه یائسگی در سنین پایینتری رخ دهد، خطر ابتلابه پوکی استخوان بیشترخواهد شد.
به عبارت دیگر، زنان مبتلا به یائسگی زودرس (قبل از 45 سالگی)و خانم هایی که در سنین پایین تخمدان هایشان با جراحی
برداشته شده است بیشتر در معرض ابتلا به این بیماری هستند. به همین دلیل است که افرادی که مبتلا به یائسگی زودرس
شده اند از درمان جایگزینی هورمونی بهره می برند
تشخیص پوکی استخوان:
آزمون سنجش تراکم استخوان دقیق ترین و اصلی ترین روش تشخیص پوکی استخوان است .
پیشگیری از پوکی استخوان:
1 -کنترل مناسب وزن: از لاغری یا چاقی بیش از حد اجتناب کنید.
2 -داشتن تغذیه مناسب: مصرف صحیح مواد غذایی به ویژه غذاهای حاوی کلسیم و ویتامین دی
3-انجام فعالیت فیزیکی مداوم و متعادل: داشتن حداقل 30 دقیقه پیاده روی روزانه روش مناسبی جهت جلوگیری از پوکی استخوان است.
4 -کنترل مصرف داروهایی که سبب پوکی استخوان می شوند: در این مورد حتماً با پزشک خود مشورت کنید تا در صورت
نیاز به مصرف این داروها مکمل کلسیم و ویتامین دی جهت پیشگیری از پوکی استخوان برای شما تجویز شود.
واحد بیماری های غیر واگیر